Uçarı gelecek belki yazdıklarım, belki saçma. Ama yine de yazacağım, inadına ve usanmadan. Bir sıkışmışlık hali, yeni bir …]]> Self – Critic

Uçarı gelecek belki yazdıklarım, belki saçma. Ama yine de yazacağım, inadına ve usanmadan.
Bir sıkışmışlık hali, yeni bir sayfa açma isteği hayatımızda… Çekip gitmek bu yerlerden, arkada bırakma her şeyi, tüm olan biteni sanki hiç olmamışcasına, hiç yaşanmamışcasına unutuvermek; belki hepimizin isteği…
Heyhat, neylersin, hayat!
Dört bir yanımızı sarsa da bu kanser, bir istek ve bir umut; en ucuzundan bir hediye istemek hayattan, en ucuzundan. Ama cimri işte hayat, eli sıkı, vermiyor ve belki vermek te hiç mi hiç istemiyor. Bir bebeğin inadıyla, ne kadar ağlasak ta, ne kadar dövünsek te dizi dibinde, sanki bize üvey anne; hiç oralı değil, kendi halinde. Oysa tüm istediğimiz, yeni bir sayfa, hiç karalanmamış kar gibi beyaz; üstüne yazı yazacak bir el arayan bir beyaz kağıttan olma bir beyaz sayfa.
Biliyorum, yine vermedi; vermeyecek te. Hayat bu, cimri işte. Yaptıklarımızın hepsi, bir tükenmez kalemle yazılmış, tek bir sayfa beyaz kağıt üstüne. Bir beyaz sayfa ve bir kalem, bize hediye edilen, eli sıkı hayattan. Hepi topu bu; ister böl ister çarp.
Olmadı değil mi, yine olmadı. Ama olmalı; evet, bir kaçış, bir çıkış yolu, muhakkak olmalı. Silemesek te, gidemesek te, unutamasak ta … Bir şeyler bir yerlerde olmalı; ama ne, nerede? Zor sorular bunlar, cevapları ise ondan daha zor.
Sıkıldık mı, bunaldık mı, daraldık mı?
Boş ver bunları sen, aldırma; hiç olmadı aldırmıyormuş gibi davran. Mış gibi yaşa sende; yaparsın yaparsın merak etme. Dön bak şu bizim iklime, nasılda beceriyor yediden yetmişe her biri, sanki her biri bu işte usta.
İşin özü derler ya hani bilmişlikle, bu da onlardan biri olsun. Sen sen ol, çok okuma, çok düşünme, kendine bol keseden çok vakit ayırma. Hele yalnız başına bir dakika dahi sakın ola geçirme.
Gez sen de; ye, iç, yat, kalk vs. vs. Her zaman ki sıradan işlerin, hayatının anlamı oluversin senin de.

The Meadow

12parmak ~ Hayatın Akordu! © 2012 | 0 yorum | yazının devamı »

Aslında tüm bağımlılıklar hep aynı. …]]> “Bir dakika daha…”. Bir işkolikten duyabileceğiniz veya en azından kendi kendine sık sık söylediği bir söz.

Aslında tüm bağımlılıklar hep aynı. Tüm bağımlılıklar da hep “bir dakika daha” sendromu vardır. İnternet bağımlısı bir genç “hep bir dakika daha” diyerek oyun oynar. Bir alkolik hep “son bir kadeh daha” der. Bir seks bağımlısı “son bir porno sitesi daha…” diye kendini avutur.

Bir işkolik için de durum aynıdır. Hep bir dakika fazlasına ihtiyacı vardır. Hep yapılacak bir iş daha vardır. Hep tamamlanması gereken bir eksik vardır.

Peki nedir bu durumu doğuran. Aslında ne kadar şikayet etse de bir işkolik işinden haz alıyordur. Pozitif veya negatif bir hazdan söz ediyorum. İş tamamlandıkça veya işi istediği gibi yaptıkça rahatlama yaşar. İşte bu pozitif hazdır.

İşin eksik kaldığı düşüncesi veya hissi onu rahatsız eder. Bu rahatsızlıktan kurtulmak için o işi yapar. Yani acıdan kaçarak haz alır. İşte buna da negatif haz diyebiliriz. Ama bir gerçek var! Hazlar mutlak değer gibidir. Negatif veya pozitif olması fark etmez. Haz, hazdır.

İşkoliklerin benzer özellikleri dikkati çeker. Bunlardan birisi mükemmeliyetçiliktir. Her şey tam olsun, eksiksiz olsun isterler. Bir eksiklik duygusu onları çok rahatsız eder. Kimisi titiz olur, kimisi dağınık. Ama mükemmeliyetçilik değişmez.

Bazı işverenler onların mükemmeliyetçi olmadığına inanır. İşkoliklerin kendileri de bir türlü işi yetiştirememekten şikayetçidirler. Bir işi yetiştiremeyen kişi nasıl mükemmeliyetçi olur? Olur… O kadar mükemmeliyetçidirler ki, ayrıntılara takılmaktan sonuca gidemezler.

İş kendilerine göre iyi oluncaya kadar beklerler. Bir türlü başlayamazlar. Başlasalar bile sürekli bir şeylere takılırlar. “Hop yaptım bitti…” diyemezler ve diyemedikleri için iş bitmez.

Mükemmeliyetçi işkolikleri ikiye ayırmak gerekir. Birinci grup titiz ve detaycıdırlar. Takıntılı olurlar. Bunlara obsesif diyoruz. Diğer tip ise narsisistik mükemmeliyetçilerdir. Onlar kendilerini beğenir ve severler. İşi aksatmayı, eksik yapmayı kendilerine yakıştıramazlar, yediremezler. Bir şey tam olmadıkça tatmin olmazlar.

Çok çalışmak işkoliklik midir? İşkolizm nerede başlıyor? Aslında çok çalışmak değil, çalışmayı durduramamak işkolizmdir. Tüm araştırmalar bu bulguya işaret ediyor.

Bağımlılıktan söz ederken kimyasal ve davranışsal bağımlılık olarak ikiye ayırma eğilimi son yıllarda önem kazandı. Uyuşturucu veya alkol bağımlılığı kimyasal bir bağımlılık; kumar, internet vb ise davranışsal bağımlılık olarak değerlendiriliyor.

Ama her iki tip bağımlılıkta da beyinde benzer bulgular saptanmış durumda. Kimyasal olarak beyinde yaratılan değişiklikler bağımlılık yaparken, davranışsal olarak geliştirdiğimiz alışkanlıklar sonucu da beyin değişiyor.

Bunun önemi nedir? Bazen yanlış olduğunu bildiğimiz halde bazı davranışlarımızı sürdürürüz. Çünkü aslında o davranışı biz değil beynimiz yürütüyordur. Ve bizim beynimiz üstünde hakimiyetimiz bağımlılık yüzünden zayıflamıştır. Hoşlanmasak da, isteriz…

İşkolizm de aslında bir davranışsal bağımlılıktır. Davranışsal bağımlılıkların tüm özelliklerini taşır. Zaman içinde giderek yapılan davranışın süresi artar yani kişi işini azaltacağına inanır ama giderek işi daha da artar. Buna tolerans gelişimi diyoruz.

Kontrol etmekte güçlük yine sık görülen bir sorundur. Kişi yaşamında işi kontrol edemez. Birçok başka alanda iradeli olduğu halde, iş hayatı kontrol dışıdır. Ama hep kontrol etmeye çalışır. Hep bir bahanesi vardır. Ya birileri fazla iş vermiştir veya birileri işini az yapmıştır. Sonuçta o hep fazla çalışır…

Çalışmadığı zaman kendisini kötü hisseder. Bir eksiklik duygusu vardır. Bu durum işten atılma korkusundan ziyade, bir yoksunluk halidir. Başka şeyler onu oyalayamaz. Aile ve sosyal hayatı giderek bozulur. Kendi sağlığı da olumsuz etkilenmeye başlar.

Zaman içinde zarar görmesine rağmen yine de bu davranışlarını değiştiremezler. Yanlış olduğunu bildiği halde davranışlarını sürdürürler. Artık kontrol kendilerinde değil beyinlerindedir. Tabi burada bütün suçu beyne atmıyoruz! Ama kişinin beyniyle mücadele motivasyonu ve gücü azdır.

İşkoliklerin bir kısmı işyeri kültürü nedeniyle işkolikleşirler. İşyerinde sürekli çalışmak ve çalışmak kültürü varsa, çalışanları işkolizme sürükler. Sıkı rekabetin olduğu ortamlarda da işkolizm gelişme riski yüksektir. İşyerindeki rol modeller işkolikse, yeni işkoliklerin yaratılma ihtimali yüksektir.

Bir işveren için işkoliklerden oluşmuş bir işyeri cennet midir, yoksa bir cehennem mi? İşkolizim zaman içinde performansı düşürür. Nasıl ki bir adet çikolata zevk verir ama bir kilo çikolata insanı kusturursa, işkolizmde sonuçta zarar getirir. İş performansının düşmesi yanında işkolikler de fiziksel hastalık görülme sıklığı da daha yüksektir.

Köşeye sıkışan bir kedinin yapabileceği son şey tırmık atmaktır. Ruhunu çalışarak köşeye sıkıştıran bir işkoliğin ruhu dayanamaz ve emosyonel boşalım gösterir. İşyerinde diğer çalışanlarla belirgin sorunlar görülmeye başlar. Öfke patlamaları özellikle çok sıktır.

Bir arabayı saatte 200 km hız ile hiç mola vermeden kaç saat kullanabilirsiniz ki? Sonunda su kaynatır.

Danışan olarak gördüğüm işkoliklerin önemli bir özelliği genelde yorulunca mola vermeleridir. Halbuki yorulunca mola vermenin, performansa önemli bir pozitif katkısı olmadığını biliyoruz. Yorulmadan ara vermek, yani belli periyotlarla mola vermek ise zihne bir tazelenme sağlayacağı için performansı pozitif etkiler.

İşkoliğin kendini kontrol etmeyi öğrenmesi gerekir. Ama öğrenmeye çalışmayı kontrol etmekten başlamak yerine, ara vermeyi öğrenmekten başlamak daha yararlı olmaktadır.

Ama çalışmayınca ne olacak? Bir işkolik için en zor sorulardan birisi budur. Çünkü genelde kendilerini oyalamayı bilmezler. Daha önceleri bir hobileri olsa bile, zaman içinde bu hobilerini unutmuşlardır.

“Nelerden zevk alırsınız” diye sorduğumda, genelde bir düşünce kaplar insanları. Çalışmaktan dolayı zamanla zevk aldıkları diğer alanları unutmuş gibidirler. Aslında bu doğru bir savdır. Çünkü beynimizde haz ve öğrenme bölgeleri yan yanadır. Hazları zamanla unutabiliriz. Ama öğrenebiliriz de!

Bu nedenle zevk almasa bile kişinin zevk alabileceği etkinlikleri artırması yararlı olmaktadır. İlk başta eziyet gibi zevk alacak etkinlikleri yapanlar, bir süre sonra zevk almaya başlamaktadırlar. Unutmayalım ki, bir davranış en az 3 ayda değişir!

Bir danışanım öfke kontrolü için başvurmuştu. İşyeri, eğer öfke kontrolünü sağlayabilirse genel müdür olabileceğini kendisine iletmişti. Ben ondan sadece eskiden sevdiği ama uzun zamandır yapmadığı halı saha maçlarına zaman ayırmasını istedim. O şimdi genel müdür!

İnsan çok karmaşık bir yaratık. İnsanı sadece beyniyle anlayamıyorsunuz. Geçmişi de tek başına yeterli değil. Aile özellikleri, davranışları veya çevresi de bize tek başına bilgi vermiyor. Tüm bunların oluşturduğu binlerce kombinasyon bize o kişi hakkında bilgi verebiliyor.

Her işkolik farklı. Her insanın farklı olduğu gibi. Davranışları değiştirmek içinse tek tip bir reçete yok. Mucize yok. İnsan var…

(*) Kültegin Ögel

12parmak ~ Hayatın Akordu! © 2012 | 0 yorum | yazının devamı »

Hacılar, hocalar, muskalar ve üfürükçüler sadece ilgili profesyonelleri değil herkesin tepkisini çekiyor günümüzde. Yeni bir olgu olmamakla birlikte, ısıtıldıkça …]]> Muskaterapi*

Hacılar, hocalar, muskalar ve üfürükçüler sadece ilgili profesyonelleri değil herkesin tepkisini çekiyor günümüzde. Yeni bir olgu olmamakla birlikte, ısıtıldıkça gündemi sahipleniyor. Üzüyor, tartıştırıyor ancak süregen bir eğri izlemeye de devam ediyor. Bilimden de, hekimlikten de, hatta fahişelikten de eski bir meslek bu! Hayvanların büyücüsü olduğunu hiç duymadığımıza göre, sadece insana özgü, insana bağımlı bir yöntem.
Muskaya çok kızabilirsiniz. Ama dikkat! Kokusundan yanına varamadığınız muska niyeti ile yapılmış o garip suyu insanlar nasıl içiyorlar diye merak ederken, umutsuz, çaresiz bir gününüzde, şifa niyetine siz de onu içebilirsiniz. İster realizm, ister rasyonalizm, ister bilumum materyalizm külliyatını yutmuş olun, hiç fark etmez. Bir gün denize düşünce siz de muskaya sarılırsınız ve belki de rahatlar, gevşersiniz. Bu ilkel ve büyüsel olgu kişiler arası hiçbir farklılık göstermediği gibi, temelde kültürler arası farklılıklar da göstermez. Kimi zaman ağaca bez bağlamak, kimi zaman kilisede günah çıkarmak olarak çıkar karşımıza. Ve artık sadece bir muska değil, muskaterapidir. Muska temelde kültürler arası farklılıklardan etkilenmez. Her kültürde vardır. Ancak uygulamada farklılıklar su yüzüne çıkmaktadır. Örneğin Tokat’lı Recep Efendi ”günah çıkarma” seansından hiç etkilenmeyecektir. Yani kuramda evrensel, uygulamada yöreseldir.
Olgu, kişinin inkar ve yansıtma mekanizmalarını kullanarak, varlığını dışarıda algılamak ve dışarıdan, doğa ötesi güçlerden kendi sorununa çare aramak ve beklemek olarak açıklanmaktadır. (Örneğin kendinden çok hekime güvenmek)
Terapistin kendisi halen en önemli tedavi edici ajan olma özelliğini sürdürmektedir. Özellikle ülkemizde sözlerin ve davranışların gücü insanların üstünde halen egemendir. Birçok hekimin kendini korumak için yarattığı narsisizm, hastaya bir büyüsel güç olarak yansır ve ilişkide belirleyici olmaya başlar. Yazılan reçetenin okunmaz olması, anlaşılmazlığı, hekim dilinin halkın anlayışından uzak olması veya gidilen hekimin adının değişikliği (yabancı veya azınlık olması) ve tabelasında yer alan garip bilimsel (!) isimlerin çokluğu, tedaviye gizemsel bir güç katar. İlacın hekim önerisi ile günlük bölünmüş dozlarda alımı ve içerken yaşanan törensellik, aslında bir tür kombine tedavi yöntemidir. (Farmakoterapi + Muskaterapi) Çünkü kişi neden böyle olması gerektiğini kendisine anlatılmadığı için bilemez.
Günümüzde ilaçların etkinliği placebo ile karşılaştırmalı çalışmalarda saptanmaktadır. Placebo, amaca yönelik bir etken madde içermediği halde iyilik sağlaması yönünden muskaya benzer. Dolayısı ile mevcut ilaçlar muskaya göre daha etkin ve daha üstün bulundukları için kullanımdadırlar.
Psikoterapinin de muskadan farklı olup olmadığı tartışılagelmiştir. Hatta Feniche, ”Hacc ziyaretinin veya Katolik günah çıkarmanın iyileştirici gücü hala orta düzeyde bir psikoterapistinkinden çok daha fazladır.” demektedir. Tanrılaşan veya tanrılaştırılan psikoterapistin sağlayacağı yarar muskanın getirdiği yarar kadardır. Çünkü o da muska gibi ”itaatkarlığın karşılığında iyileşme” vaad etmektedir. O zaman buna ancak bilimsel muskaterapi denebilir.
Hekime ve uyguladığı yönteme olan uzaklık, ilişkinin büyüsel komponentini artıracaktır. Muskadan farklı ve ilkel gizemden etkilenmeyecek bir tedavi ilişkisi ise aynı dili konuşan, anlaşabilen kişiler ve yöntemler aracılığı ile olabilir.
”Bu adam psikoterapiden faydalanmaz”, ”Bu adam ile nasıl psikoterapotik ilişki kurarız” söylemi başvuranın değil, halka ”ıslah edilecek yerliler” gözü ile bakan uzmanın sorunudur. Yabancılaşmanın, hazır yiyiciliğin, pratikte özgünleşememenin sonucudur. Halen ruh sağlığı hekimi olarak değil, saykiyatrist veya saykolojist olarak yaşayanların çelişkisidir.

(*) Kültegin Ögel

12parmak ~ Hayatın Akordu! © 2012 | 0 yorum | yazının devamı »

Damgalanmak yani Goffman’ca ‘’stigma”ya maruz kalmak herhalde ”zor zanaat” birey için. Eski Yunan’da stigma terimi, kişinin ahlaki düşüklüğünü ortaya …]]> Stigma*

Damgalanmak yani Goffman’ca ‘’stigma”ya maruz kalmak herhalde ”zor zanaat” birey için. Eski Yunan’da stigma terimi, kişinin ahlaki düşüklüğünü ortaya koyan, bedenine kazınan dikkat çekici bir işarete gönderme yapıyormuş. O insanın köle, cani veya hain olduğunu gösteren işaretler ya bedenine kazınıyor ya da dağlanıyormuş ki, herkes bu kirlenmiş varlıktan kaçınabilsin. Gel zaman git zaman bu kavram, fiziksel bir hastalığın görünür işaretlerini anlatır olmuş. Günümüzde ise stigma, artık bedensel bir işaretten çok kötülüğün, aykırılığın kendisini anlatmaktadır.
Toplum kişileri kategorize etme yollarını kurumsallaştırırken, bu kategorinin üyeleri için doğal ve sıradan kabul edilebilecek sıfatları, özellikleri de öngörür. Belirli ortamlarda toplumsal ilişkilerin rutinleri, bildik başkalarıyla fazladan dikkat veya düşünce gerekmeden iletişim kurmaya yarar.
Karşınıza bir yabancı çıktığında önce onun kategorisini ve özelliklerini düşünürsünüz, yani ”toplumsal kimliğini”. Burada dürüstlük gibi kişisel özellikler kadar meslekle ilgili yapısal özellikler de devreye girer. Tabii ki bu süreçlerin farkında değilsinizdir, ta ki beklenenin dışında bir soru işareti ortaya çıkıncaya kadar.
Yabancı karşınızdayken onu farklı kılan, diğerlerinden daha az arzu edilir özellikleri olduğunu duyuran bir yönü ortaya çıkarsa, zihninizde o artık tam bir insandan eksik bir insana indirgenir. İşte bu atıf ‘’stigma”dır ve gündelik dilde zayıflık, dezavantaj, özgür gibi isimler alır.
Damgalar çeşit çeşit; ırklara, uluslara ve dinlere atfedildiğinde bu grupların tüm üyelerine bulaşabilirken, akıl hastaları, hapisten çıkanlar, eşcinseller, alkolikler, işsizler, kanserliler şeklinde kategorize edilen insanlara da el atıyor.
Tanımı gereği, stigmalı kişilere tam insan gözüyle bakılamıyor; böylece onun yaşam şansını azaltmak için farkında olmasak ta elimizden geleni yapıyoruz. Bu kişilerin eksikliğine ve tehlikeli oluşuna ilişkin teoriler kurup, isimler veriyoruz. Gündelik konuşmalarımızda benzetme olarak salak, piç kurusu, manyak gibi sözleri asıllarını fazla düşünmeden kullanıyoruz, o anlık aşağılamalar için.
Stigma’ladıklarımız hep huzursuzdur, belirsizlikler içinde yaşar. Kör, sağır, deli, sakat karşılaşacağı kişinin tutumunun ne olacağını önceden kestiremez, reddedilmek, kabul edilmek, aşağılanmak, ilgilenilmemek hepsi olabilir. Aynı durum erişkinler arasındaki ergen, beyazlar arasındaki karaderili, ikinci kuşak göçmen, erkek dünyasındaki kadın için de geçerlidir.
Düşük zeka kapasitesi olan kişinin karşılaştığı sorun hemen onun zihinsel eksikliğine bağlanırken, ”normal zekalı” biri aynı sorunla karşılaştığında herhangi bir durumun göstergesi olarak kabul edilmez.
Stigma, onu taşıyan kişinin yakınlarına da bulaşır. O yüzden görünür bir farklılığı olmayanların yakınları bu durumu çevreden saklar, saklayamayanlar ise ya toplumdan ya da aykırı kişiden yavaş yavaş uzaklaşır.
Birçok ülkede insanlara akıl hastalarıyla ilgili düşüncelerini sormuşlar. Çoğunluğu onların iyi bakılmalarını, kapatılmamalarını söylemiş ama iş onlarla özel ilişki kurmaya gelince, ”işte onu yapamayız” demişler.
İşte Goffman bunları söylemiş. Ey ”normal”ler beğendiniz mi yaptığınızı?

(*) Peykan Gençoğlu

12parmak ~ Hayatın Akordu! © 2012 | 0 yorum | yazının devamı »