Ä°stanbul, imparatorluk baÅŸkenti olarak Kürtçe basılan yayın ve kitapların merkezi olmuÅŸtur. 19. yüzyıl ortalarından baÅŸlayarak günümüze gelen bir süreçte sayısal olarak fazla olmamakla birlikte içerik ve niteliÄŸi açısından önemli Kürtçe eserler Ä°stanbul’da basılmıştır. Bunların başında 1844 ve 1857 yıllarında iki kez basılan Ä°ncil gelmektedir. Ermeni harfleriyle Kürtçe olarak basılan bu eserler Kürt dili açısından önemli, nadir kaynaklardandır.
II. Abdülhamit’in saltanat yıllarında basılan büyük bir kürtçe eser de, EÅŸÅŸeyh Yusuf Ziyaeddin PaÅŸa el-Halidi’nin kaleme aldığı Kürtçe-Arapça bir sözlüktür. 1894 yılında Ä°stanbul Bâb-ı âli Caddesi 52 numarada bulunan Åžirket-i Mürettibiyye Matbaası’nda basılan bu sözlük, Kürt aydınları ve âlimleri arasında büyük bir yankı uyandırmıştır.
Kürtçe-Arapça olarak basılan eserin ilk 30 sayfasında Arapça bir giriÅŸ bölümü yer alır. 33. sayfadan itibaren Lugat-ı Kürdiyye baÅŸlığı ile baÅŸlayan sözlük, 266. sayfada son bulur. 267′den eserin bitiÅŸ sayfası olan 319′a kadar çeÅŸitli Kürt bilginleri ve aydınlarının eser hakkında yazdıkları kaside, takriz, methiye gibi manzume ve metinler vardır. Yine bu bölümde bazı Kürtçe ÅŸiirler ve edebi örnekler de göze çarpar. Ayrıca Ehmede Xani’nin Haza akidetü’l-Ä°man isimli bir metni de eklenmiÅŸtir. II. Abdülhamit’in saltanat yıllarında yayımlandığı için eserin yazarı kitabına El-Hediyyetü’l-Hamidiyye fî’l-Lugati’l-Kürdiyye ismini vermiÅŸ ve eseri sultana armaÄŸan olarak sunmuÅŸtur.
Maarif Nezareti’nin ruhsatıyla 1310 (1894) yılında özenli bir ÅŸekilde basılmış, künye sayfasının yanına yazarın güzel bir fotoÄŸrafı konulmuÅŸtur. Eserin çok nadiren ele geçiÅŸi, baskı sayısının azlığı ile orantılı olmalıdır. Ayrıca yayımından hemen sonra devrin hükümetleri tarafından kitaba iyi gözle bakılmadığı “sakıncalı yayın” sınıfında deÄŸerlendirildiÄŸi, bir daha basılmamış olmasıyla sabittir.
Yıllar sonra araÅŸtırmacı M. Emin Bozarslan kitabı Kürt dilinde Hamidiye ArmaÄŸanı ÅŸeklinde Türkçeye çevirmiÅŸtir. Bozarslan kitabı Latin harflerine ve Arapça bölümlerini de Türkçeye çevirip Kürtçe-Türkçe sözlük ÅŸekline sokmuÅŸtur. 1978 yılında Kürtçe – Türkçe Sözlük adıyla basılan kitap, Yusuf Ziyaeddin PaÅŸa’nın eserinin Bozarslan tarafından eklemelerle yapılan yeni baskısıdır. Ancak bu kitap da yayımlandıktan sonra toplatıldığından, bugün çok zor bulunmaktadır.
Yusuf Ziyaeddin PaÅŸa’nın Kürtçe sözlüğü, öneminden dolayı Lübnan’da Kürdoloji merkezi tarafından tıpkıbasım olarak yayımlanmıştır.
(Kaynak: “NTV tarih” dergisi, Sayı 12, Sayfa 78)
Favorilerime Ekle |
Yazdır
| 
Etiketler: II. abdülhamit, ilk kürtçe sözlük, osmanlı ve kürtler, osmanlı zamanında kürtçe
Tarih: 28.02.2010
