İstanbul, imparatorluk başkenti olarak Kürtçe basılan yayın ve kitapların merkezi olmuştur. 19. yüzyıl ortalarından başlayarak günümüze gelen bir süreçte sayısal olarak fazla olmamakla birlikte içerik ve niteliği açısından önemli Kürtçe eserler İstanbul’da basılmıştır. Bunların başında 1844 ve 1857 yıllarında iki kez basılan İncil gelmektedir. Ermeni harfleriyle Kürtçe olarak basılan bu eserler Kürt dili açısından önemli, nadir kaynaklardandır.
II. Abdülhamit’in saltanat yıllarında basılan büyük bir kürtçe eser de, Eşşeyh Yusuf Ziyaeddin Paşa el-Halidi’nin kaleme aldığı Kürtçe-Arapça bir sözlüktür. 1894 yılında İstanbul Bâb-ı âli Caddesi 52 numarada bulunan Şirket-i Mürettibiyye Matbaası’nda basılan bu sözlük, Kürt aydınları ve âlimleri arasında büyük bir yankı uyandırmıştır.
Kürtçe-Arapça olarak basılan eserin ilk 30 sayfasında Arapça bir giriş bölümü yer alır. 33. sayfadan itibaren Lugat-ı Kürdiyye başlığı ile başlayan sözlük, 266. sayfada son bulur. 267′den eserin bitiş sayfası olan 319′a kadar çeşitli Kürt bilginleri ve aydınlarının eser hakkında yazdıkları kaside, takriz, methiye gibi manzume ve metinler vardır. Yine bu bölümde bazı Kürtçe şiirler ve edebi örnekler de göze çarpar. Ayrıca Ehmede Xani’nin Haza akidetü’l-İman isimli bir metni de eklenmiştir. II. Abdülhamit’in saltanat yıllarında yayımlandığı için eserin yazarı kitabına El-Hediyyetü’l-Hamidiyye fî’l-Lugati’l-Kürdiyye ismini vermiş ve eseri sultana armağan olarak sunmuştur.
Maarif Nezareti’nin ruhsatıyla 1310 (1894) yılında özenli bir şekilde basılmış, künye sayfasının yanına yazarın güzel bir fotoğrafı konulmuştur. Eserin çok nadiren ele geçişi, baskı sayısının azlığı ile orantılı olmalıdır. Ayrıca yayımından hemen sonra devrin hükümetleri tarafından kitaba iyi gözle bakılmadığı “sakıncalı yayın” sınıfında değerlendirildiği, bir daha basılmamış olmasıyla sabittir.
Yıllar sonra araştırmacı M. Emin Bozarslan kitabı Kürt dilinde Hamidiye Armağanı şeklinde Türkçeye çevirmiştir. Bozarslan kitabı Latin harflerine ve Arapça bölümlerini de Türkçeye çevirip Kürtçe-Türkçe sözlük şekline sokmuştur. 1978 yılında Kürtçe – Türkçe Sözlük adıyla basılan kitap, Yusuf Ziyaeddin Paşa’nın eserinin Bozarslan tarafından eklemelerle yapılan yeni baskısıdır. Ancak bu kitap da yayımlandıktan sonra toplatıldığından, bugün çok zor bulunmaktadır.
Yusuf Ziyaeddin Paşa’nın Kürtçe sözlüğü, öneminden dolayı Lübnan’da Kürdoloji merkezi tarafından tıpkıbasım olarak yayımlanmıştır.
(Kaynak: “NTV tarih” dergisi, Sayı 12, Sayfa 78)
Favorilerime Ekle |
Yazdır
Etiketler: II. abdülhamit, ilk kürtçe sözlük, osmanlı ve kürtler, osmanlı zamanında kürtçe
Tarih: 28.02.2010
